Hoạt hình stop motion, hay còn gọi là hoạt hình tĩnh vật, là một kỹ thuật làm phim hoạt hình độc đáo và đầy mê hoặc. Nó đã tồn tại hơn một thế kỷ, mang đến những thước phim sống động từ những vật thể tĩnh. Trong đó, hoạt hình stop motion thủ công[1] giữ một vị trí đặc biệt, nơi sự tỉ mỉ và kiên nhẫn của người nghệ sĩ được thể hiện rõ nét nhất.
Không giống như hoạt hình vẽ tay hay 3D, stop motion thủ công thổi hồn vào các mô hình vật lý, từ đất nặn, búp bê đến các vật dụng hàng ngày. Bằng cách chụp lại từng thay đổi nhỏ nhất của đối tượng qua hàng ngàn bức ảnh tĩnh và ghép chúng lại, các nhà làm phim tạo ra ảo giác chuyển động mượt mà và đầy biểu cảm.
Lịch sử hình thành và phát triển của stop motion
Kỹ thuật stop motion ra đời gần như cùng lúc với ngành điện ảnh. Những bộ phim stop motion đầu tiên xuất hiện vào cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, với những thử nghiệm ban đầu của Albert E. Smith và J. Stuart Blackton trong "The Humpty Dumpty Circus" (1898). Tuy nhiên, Willis O'Brien mới là người nâng tầm stop motion với "The Lost World" (1925) và đặc biệt là "King Kong" (1933), nơi ông tạo ra những con khủng long và khỉ đột khổng lồ sống động đến kinh ngạc.
Sau O'Brien, Ray Harryhausen tiếp tục kế thừa và phát triển kỹ thuật này với hàng loạt bộ phim quái vật kinh điển như "Jason and the Argonauts" (1963). Ông đã truyền cảm hứng cho nhiều thế hệ nhà làm phim sau này. Đến những năm gần đây, các hãng phim như Aardman Animations ("Wallace and Gromit", "Shaun the Sheep"[2], "Chicken Run") và Laika ("Coraline", "Kubo and the Two Strings") đã đưa stop motion lên một tầm cao mới với công nghệ và kỹ thuật tinh xảo hơn.
Sức hấp dẫn không thể chối từ của stop motion thủ công
Giữa thời đại kỹ xảo điện ảnh 3D bùng nổ, stop motion thủ công vẫn giữ được sức hút riêng biệt. Điều gì làm nên sự hấp dẫn đó? Chính là cảm giác "thật" mà nó mang lại. Khán giả có thể cảm nhận được kết cấu của vật liệu, ánh sáng thật chiếu lên mô hình, và sự tỉ mỉ trong từng cử động. Đạo diễn Phạm Duy Anh, người đứng sau series phim "Clay Mixer", chia sẻ: "Việc khán giả được nhìn những đồ vật thật, tương tác bởi ánh sáng thật và chụp bởi camera sẽ tạo ra những hiệu ứng hình ảnh mà công nghệ 2D hay 3D rất khó tái hiện được" (Sconnect Việt Nam). Mỗi khung hình là kết quả của hàng giờ lao động cẩn thận, thổi vào đó một sức sống kỳ diệu.
Những bộ phim như "Coraline" hay "Guillermo del Toro's Pinocchio" (giải Oscar Phim hoạt hình xuất sắc nhất 2023) là minh chứng cho thấy stop motion vẫn có thể chinh phục khán giả và giới phê bình bằng câu chuyện và nghệ thuật thị giác độc đáo.
Các kỹ thuật chính trong hoạt hình stop motion thủ công
Có nhiều kỹ thuật khác nhau được sử dụng trong stop motion thủ công, tùy thuộc vào vật liệu và ý đồ của nhà làm phim:
1. Claymation (Hoạt hình đất nặn)
Đây là kỹ thuật phổ biến nhất, sử dụng đất nặn (thường là oil-based clay) để tạo hình nhân vật và bối cảnh. Đất nặn dễ uốn nắn, cho phép tạo ra các biểu cảm và chuyển động đa dạng. "Wallace and Gromit" là ví dụ điển hình của claymation[3].
2. Puppet Animation (Hoạt hình con rối)
Kỹ thuật này sử dụng các con rối có khung xương (armature) bên trong, cho phép điều khiển các khớp nối một cách chính xác. Khung xương thường được làm bằng kim loại, giúp con rối giữ được tư thế giữa các khung hình. "The Nightmare Before Christmas" và "Corpse Bride" là những bộ phim nổi tiếng sử dụng kỹ thuật này.
3. Cutout Animation (Hoạt hình cắt giấy)
Sử dụng các hình ảnh được cắt từ giấy, bìa cứng hoặc vải, đặt trên một mặt phẳng và di chuyển từng chút một giữa các lần chụp. Kỹ thuật này mang lại phong cách hình ảnh độc đáo, thường thấy trong các bộ phim hoạt hình ngắn hoặc video ca nhạc.
4. Object Animation (Hoạt hình đồ vật)
Sử dụng các đồ vật thông thường, không được tạo hình riêng, để tạo ra chuyển động. Bất cứ thứ gì cũng có thể trở thành nhân vật, từ đồ chơi, dụng cụ nhà bếp đến các khối lego.
5. Pixilation
Một biến thể thú vị của stop motion, nơi người thật đóng vai trò là đối tượng được chụp ảnh và di chuyển từng chút một giữa các khung hình, tạo ra hiệu ứng chuyển động kỳ lạ, giật giật.
Công cụ và vật liệu cần thiết
Để làm phim hoạt hình stop motion thủ công, bạn cần chuẩn bị:
- Máy ảnh: Máy ảnh DSLR hoặc mirrorless có khả năng chụp ảnh tĩnh chất lượng cao và điều khiển thủ công.
- Chân máy (Tripod): Cực kỳ quan trọng để giữ máy ảnh ổn định tuyệt đối giữa các lần chụp.
- Ánh sáng: Hệ thống đèn chiếu sáng để kiểm soát ánh sáng và bóng đổ một cách nhất quán.
- Phần mềm: Phần mềm chuyên dụng cho stop motion (như Dragonframe) hoặc phần mềm chỉnh sửa video (như Adobe Premiere Pro, After Effects) để ghép ảnh và hậu kỳ.
- Vật liệu tạo hình: Đất nặn, dây kim loại làm khung xương, vải, giấy, gỗ, và bất cứ thứ gì bạn muốn làm nhân vật và bối cảnh.
- Bối cảnh (Set): Một không gian được thiết kế tỉ mỉ, nơi các nhân vật sẽ "diễn".
Quy trình làm phim hoạt hình stop motion thủ công
Quá trình sản xuất một bộ phim stop motion thủ công rất công phu và đòi hỏi sự kiên nhẫn:
- Lên ý tưởng và kịch bản: Phát triển câu chuyện, nhân vật và kịch bản chi tiết.
- Thiết kế nhân vật và bối cảnh: Vẽ phác thảo, tạo mô hình nhân vật với khung xương[4] (nếu cần) và dựng bối cảnh thu nhỏ[5].
- Chụp ảnh (Shooting): Đặt nhân vật vào vị trí, chụp một khung hình, di chuyển nhân vật một chút xíu, chụp khung hình tiếp theo. Quá trình này lặp lại hàng ngàn lần. Một giây phim thường cần 12 đến 24 khung hình.
- Hậu kỳ: Ghép các bức ảnh lại thành video, chỉnh sửa, thêm âm thanh, nhạc nền và hiệu ứng đặc biệt.
Ekip sản xuất video stop motion 'Công Tử Bạc Liêu' chia sẻ rằng một khung hình dài 2 giây có thể mất tới hơn 2 tiếng để sản xuất, cho thấy sự tỉ mỉ đến từng chi tiết nhỏ nhất (Cổ Động Facebook).
Stop motion tại Việt Nam: Tiềm năng và thách thức
Tại Việt Nam, stop motion vẫn còn khá mới mẻ nhưng đầy tiềm năng. Sconnect Việt Nam là một trong số ít doanh nghiệp sớm đầu tư vào công nghệ này từ năm 2016, dù gặp không ít khó khăn ban đầu do thiếu hụt tài liệu và nhân lực trong nước. Ông Tạ Mạnh Hoàng, nhà sáng lập Sconnect, cho biết đội ngũ đã phải tự tìm tòi, nghiên cứu từ các kênh nước ngoài (VTV News). Sự thành công của series "Clay Mixer" với giải thưởng Bộ nhân vật hoạt hình xuất sắc tại VCA 2023 cho thấy sức hút và tiềm năng của stop motion Việt Nam.
Tuy nhiên, thách thức vẫn còn đó. Việc sản xuất stop motion đòi hỏi đầu tư lớn về thời gian, công sức và chi phí cho việc tạo hình, bối cảnh và quay dựng tỉ mỉ. Nguồn nhân lực có kinh nghiệm trong lĩnh vực này tại Việt Nam cũng chưa nhiều. Dù vậy, với sự sáng tạo và đam mê, các nhà làm phim Việt đang dần khẳng định vị thế của mình.
Tại sao vẫn chọn stop motion thủ công trong thời đại số?
Mặc dù hoạt hình 2D và 3D ngày càng phát triển, stop motion thủ công mang đến một giá trị nghệ thuật độc đáo. Nó là sự kết hợp giữa điêu khắc, nhiếp ảnh, và làm phim. Sự không hoàn hảo một cách cố ý, những dấu vân tay còn lưu lại trên đất nặn, hay sự rung nhẹ của bối cảnh đôi khi lại chính là nét duyên, tạo nên cảm giác gần gũi và chân thật mà máy tính khó lòng tái tạo hoàn hảo.
Hơn nữa, quá trình làm stop motion thủ công là một trải nghiệm sáng tạo đầy tính thiền định, nơi người nghệ sĩ hoàn toàn đắm chìm vào thế giới mình tạo ra. Nó đòi hỏi sự kiên trì, tỉ mỉ và một tình yêu lớn với nghệ thuật.
Tương lai của hoạt hình stop motion thủ công
Với sự hỗ trợ của công nghệ hiện đại như in 3D để tạo mô hình, phần mềm chuyên dụng và kỹ thuật số trong hậu kỳ, stop motion thủ công ngày càng có nhiều công cụ để hỗ trợ quá trình sản xuất, giúp giảm bớt thời gian và công sức mà vẫn giữ được nét độc đáo. Những bộ phim stop motion vẫn tiếp tục được sản xuất và đón nhận, cho thấy sức sống bền bỉ của loại hình nghệ thuật này. Nó sẽ tiếp tục là một lựa chọn độc đáo cho các nhà làm phim muốn kể chuyện bằng một ngôn ngữ hình ảnh khác biệt và đầy cảm xúc.
Thông Tin Thêm
- Hoạt hình Stop Motion thủ công: Kỹ thuật làm phim hoạt hình bằng cách chụp ảnh liên tiếp các đối tượng tĩnh (mô hình, con rối) được di chuyển từng chút một bằng tay giữa mỗi lần chụp để tạo ảo giác chuyển động.
- Shaun the Sheep: Series phim hoạt hình stop motion nổi tiếng của Aardman Animations (Anh), kể về cuộc sống của chú cừu Shaun và đàn cừu trên một nông trại.
- Claymation: Một nhánh của hoạt hình stop motion sử dụng các nhân vật được làm từ vật liệu dễ uốn nắn như đất nặn, cho phép tạo hình và thay đổi biểu cảm linh hoạt.
- Khung xương (Armature): Bộ khung kim loại có khớp nối được đặt bên trong con rối stop motion, giúp nhân vật giữ được tư thế và cử động một cách ổn định, chính xác giữa các khung hình.
- Bối cảnh thu nhỏ (Miniature set): Không gian, môi trường được dựng với tỷ lệ thu nhỏ để quay phim stop motion, tương thích với kích thước của nhân vật mô hình hoặc con rối.