Chúng ta thường lầm tưởng rằng việc phủ sóng internet rộng khắp sẽ tự động xóa bỏ mọi rào cản xã hội. Tuy nhiên, sự thật lại phức tạp hơn nhiều khi hạ tầng kỹ thuật chỉ là bước khởi đầu [1]. Khi các dịch vụ công và cơ hội kinh tế chuyển dịch lên nền tảng số, một loại hình bất bình đẳng mới đã xuất hiện.
Đây không còn là vấn đề về việc ai có kết nối, mà là ai có khả năng điều hướng các thuật toán để đạt được lợi ích. Những nhóm yếu thế đang bị bỏ lại phía sau không phải vì thiếu thiết bị, mà vì thiếu năng lực số để khai thác hệ thống [2]. Sự phân hóa này tạo ra một vòng lặp tích lũy, nơi những người có sẵn lợi thế tiếp tục dẫn trước nhờ khả năng tận dụng dữ liệu.
Từ khoảng cách hạ tầng đến hố sâu năng lực
Trong thập kỷ qua, Việt Nam đã đạt được những bước tiến đáng kể về hạ tầng internet [1]. Tuy nhiên, dữ liệu cho thấy sự khác biệt về kỹ năng sử dụng công nghệ đang trở thành rào cản lớn hơn cả việc thiếu đường truyền [2]. Việc truy cập internet không đồng nghĩa với việc người dùng có thể thực hiện các tác vụ số phức tạp.
Nghiên cứu chỉ ra rằng phụ nữ ở các vùng sâu vùng xa, nhóm dân tộc thiểu số và người có thu nhập thấp đang đối mặt với sự loại trừ kép [3]. Họ thiếu cả công cụ lẫn kỹ năng để tham gia vào nền kinh tế số đang phát triển mạnh mẽ. EON Tech đã nhận thấy rằng khi các hệ thống tự động hóa trở nên phổ biến, những người không có kiến thức kỹ thuật số sẽ mất đi khả năng tiếp cận các dịch vụ thiết yếu.
Chúng ta cần nhìn nhận thực tế rằng khoảng cách số không phải là một vấn đề kỹ thuật thuần túy. Đó là một vấn đề về cấu trúc xã hội cần được giải quyết bằng các chính sách bao trùm thay vì chỉ tập trung vào tốc độ đường truyền [2].
Khi thuật toán định hình cơ hội kinh tế
Các thuật toán hiện nay không trung lập như chúng ta vẫn nghĩ. Chúng thường ưu tiên những người có "dấu chân số" dày đặc, từ lịch sử tín dụng đến hành vi mua sắm trực tuyến. Điều này vô tình tạo ra một rào cản vô hình đối với những người mới gia nhập không gian mạng [3].
Hãy xem xét sự khác biệt giữa hai nhóm người dùng:
- Nhóm có kỹ năng số: Tận dụng các nền tảng thương mại điện tử để mở rộng kinh doanh, tiếp cận dịch vụ y tế từ xa và tối ưu hóa tài chính cá nhân.
- Nhóm thiếu kỹ năng số: Chỉ sử dụng internet cho các nhu cầu giải trí cơ bản, không thể tiếp cận các công cụ hỗ trợ tăng thu nhập hoặc quản lý rủi ro [2].
Sự khác biệt này không chỉ dừng lại ở mức thu nhập. Nó còn ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận giáo dục và các cơ hội thăng tiến nghề nghiệp trong tương lai. The algorithmic divide digital access and social inequality cho thấy rằng nếu không có sự can thiệp, khoảng cách này sẽ ngày càng nới rộng theo thời gian.
Rủi ro từ việc bỏ qua yếu tố con người
Nhiều dự án công nghệ lớn đã thất bại vì tập trung quá mức vào phần cứng mà bỏ quên yếu tố đào tạo con người [1]. Việc chi hàng triệu đô la để lắp đặt thiết bị mà không có chương trình hướng dẫn sử dụng hiệu quả là một sự lãng phí nguồn lực đáng kể. Đây là bài học đắt giá cho các nhà hoạch định chính sách.
Để thu hẹp khoảng cách này, chúng ta cần một cách tiếp cận đa chiều:
- Đánh giá nhu cầu thực tế của từng nhóm dân cư thay vì áp dụng giải pháp đồng loạt.
- Đầu tư vào giáo dục kỹ năng số cơ bản thay vì chỉ tập trung vào hạ tầng cao cấp [3].
- Thiết lập các cơ chế giám sát thuật toán để đảm bảo tính công bằng trong phân bổ nguồn lực xã hội.
Việc loại trừ số không chỉ là vấn đề của cá nhân mà là rủi ro cho toàn xã hội. Khi một bộ phận lớn dân số không thể tham gia vào hệ thống số, năng suất lao động quốc gia sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng [3].
Tương lai của sự bất bình đẳng số
Trong tương lai gần, sự phát triển của trí tuệ nhân tạo sẽ khiến các thuật toán trở nên phức tạp hơn. Nếu chúng ta không thay đổi cách tiếp cận ngay từ hôm nay, khoảng cách giữa người "có" và người "không có" năng lực số sẽ trở thành một hố ngăn cách không thể san lấp [2].
Chúng ta cần chuẩn bị cho một kịch bản nơi quyền tiếp cận công nghệ trở thành một quyền con người cơ bản. Điều này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa chính phủ, doanh nghiệp và các tổ chức xã hội [1]. Thay vì chỉ chạy đua về tốc độ, chúng ta nên chạy đua về khả năng hòa nhập.
Cuối cùng, công nghệ nên là công cụ để giải phóng tiềm năng con người, không phải là bức tường ngăn cách xã hội. Việc nhận diện đúng bản chất của khoảng cách thuật toán là bước đi đầu tiên để xây dựng một xã hội số công bằng hơn cho tất cả mọi người [3].
Thông Tin Thêm
- Khoảng cách số: Sự chênh lệch về khả năng tiếp cận và sử dụng công nghệ thông tin giữa các nhóm dân cư khác nhau, bị ảnh hưởng bởi yếu tố kinh tế và hạ tầng [1].
- Bất bình đẳng số: Trạng thái phân hóa trong việc thụ hưởng lợi ích từ công nghệ, không chỉ dừng lại ở việc có thiết bị mà còn bao gồm cả kỹ năng và kết quả đạt được [2].
- Loại trừ số: Tình trạng cá nhân hoặc nhóm bị ngăn cản tham gia vào các hoạt động kinh tế, xã hội do thiếu hụt khả năng tiếp cận hoặc kỹ năng sử dụng công nghệ số [3].
- Năng lực số: Khả năng sử dụng, hiểu và đánh giá thông tin thông qua các công cụ kỹ thuật số một cách hiệu quả và an toàn trong đời sống hàng ngày [1].
- Chuyển đổi số bao trùm: Quá trình ứng dụng công nghệ nhằm đảm bảo mọi thành phần trong xã hội, đặc biệt là nhóm yếu thế, đều được hưởng lợi và không bị bỏ lại phía sau [2].