Trong thế giới sáng tạo đầy màu sắc của điện ảnh, hoạt hình, quảng cáo và game, storyboard đóng vai trò như một cây cầu nối liền ý tưởng ban đầu với sản phẩm hình ảnh cuối cùng. Nó không chỉ là những bản vẽ phác thảo đơn thuần. Đó là ngôn ngữ hình ảnh đầu tiên, là kim chỉ nam cho toàn bộ quá trình sản xuất. Vậy, kỹ thuật storyboard chuyên nghiệp là gì và làm thế nào để tạo ra những storyboard hiệu quả?
Storyboard là gì?
Storyboard, hay kịch bản phân cảnh bằng hình ảnh, là một chuỗi các hình vẽ hoặc hình ảnh được sắp xếp theo trình tự thời gian, nhằm mục đích hình dung trước một bộ phim, hoạt hình, quảng cáo hoặc bất kỳ dự án đa phương tiện nào. Nó giống như một phiên bản truyện tranh của kịch bản, mô tả từng cảnh quay, góc máy, hành động của nhân vật và các yếu tố hình ảnh quan trọng khác.[1]
Mỗi khung hình trong storyboard thường đi kèm với ghi chú về hành động, lời thoại, âm thanh và thời lượng. Nó giúp đạo diễn, nhà quay phim, họa sĩ và các thành viên khác trong đoàn làm phim hiểu rõ ý đồ của cảnh quay trước khi bắt đầu bấm máy hoặc sản xuất.
Tại sao storyboard lại quan trọng đến vậy?
Sử dụng storyboard mang lại vô số lợi ích cho quá trình sản xuất. Trước hết, nó giúp trực quan hóa ý tưởng. Thay vì chỉ đọc kịch bản, mọi người có thể "nhìn thấy" câu chuyện diễn ra như thế nào.
Thứ hai, storyboard giúp tiết kiệm thời gian và chi phí. Bằng cách xác định rõ ràng các cảnh quay và góc máy từ trước, đoàn làm phim tránh được những thay đổi tốn kém trong quá trình quay hoặc sản xuất. Theo một bài viết từ Đại học Văn Lang, storyboard là bước giúp tiết kiệm thời gian, chi phí và công sức cho toàn bộ ekip.
Thứ ba, nó cải thiện giao tiếp trong đội ngũ. Mọi người đều có một tài liệu tham khảo trực quan chung, giảm thiểu hiểu lầm và đảm bảo mọi người cùng hướng tới một mục tiêu. Cuối cùng, storyboard là công cụ tuyệt vời để trình bày ý tưởng với khách hàng hoặc nhà đầu tư.
Những ai thường xuyên sử dụng storyboard?
Storyboard được sử dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực. Đạo diễn phim và truyền hình dùng nó để lên kế hoạch cho các cảnh quay. Họa sĩ hoạt hình và nhà sản xuất game dựa vào storyboard để phát triển nhân vật và cốt truyện. Các nhà quảng cáo sử dụng storyboard để trình bày ý tưởng cho TVC quảng cáo. Ngay cả các nhà thiết kế trải nghiệm người dùng (UX) đôi khi cũng dùng storyboard để hình dung luồng tương tác của người dùng.
Các thông tin cần có trong một storyboard chuyên nghiệp
Một storyboard chuyên nghiệp không chỉ là hình vẽ, mà còn chứa đựng nhiều thông tin quan trọng.
1. Thông tin chung
Mỗi dự án storyboard nên bắt đầu với thông tin cơ bản như tên dự án, số phiên bản, ngày tháng, tên người thực hiện và thông tin liên hệ. Điều này giúp quản lý và theo dõi các phiên bản dễ dàng hơn.
2. Cấu trúc storyboard
Mỗi khung hình (panel) trong storyboard thường bao gồm:
- Số thứ tự cảnh/khung: Để dễ dàng tham chiếu.
- Hình ảnh: Phác thảo hoặc hình ảnh mô tả cảnh quay, bao gồm nhân vật, bối cảnh, đạo cụ.
- Mô tả hành động: Diễn biến chính xảy ra trong khung hình.
- Lời thoại: Lời nói của nhân vật (nếu có).
- Âm thanh/Âm nhạc: Ghi chú về hiệu ứng âm thanh hoặc nhạc nền quan trọng.
- Góc máy và chuyển động máy: Ví dụ: cận cảnh, toàn cảnh, lia máy, zoom.[2]
- Thời lượng ước tính: Thời gian dự kiến cho cảnh quay này.
3. Ghi chú
Phần ghi chú cho phép họa sĩ storyboard hoặc đạo diễn thêm bất kỳ lưu ý đặc biệt nào về ánh sáng, màu sắc, cảm xúc nhân vật, hoặc các yêu cầu kỹ thuật khác. Đây là không gian để làm rõ hơn ý đồ đằng sau mỗi khung hình.
Quy trình vẽ storyboard chuyên nghiệp
Để tạo ra một storyboard chất lượng, cần tuân theo một quy trình bài bản.
Bước 1: Chuẩn bị kỹ lưỡng
Trước khi bắt đầu vẽ, bạn cần nghiên cứu kỹ kịch bản hoặc ý tưởng. Hiểu rõ câu chuyện, nhân vật, bối cảnh và thông điệp muốn truyền tải là vô cùng quan trọng. Hãy xác định mục tiêu của storyboard: nó dùng để trình bày ý tưởng, hướng dẫn sản xuất hay cả hai?
Tiếp theo, thu thập tài liệu tham khảo (references) về phong cách hình ảnh, bối cảnh, trang phục, và cảm xúc nhân vật. Bạn cũng cần chuẩn bị các công cụ cần thiết, dù là giấy bút truyền thống hay phần mềm vẽ kỹ thuật số như Photoshop, Storyboard Pro[3], hoặc Toon Boom.
Bước 2: Lên dàn ý (Thumbnailing)
Thay vì vẽ chi tiết ngay lập tức, hãy bắt đầu bằng việc phác thảo nhanh các khung hình nhỏ (thumbnails). Giai đoạn này giúp bạn hình dung tổng thể dòng chảy của câu chuyện và bố cục các cảnh quay một cách nhanh chóng. Đừng quá chú trọng vào chi tiết, mà hãy tập trung vào bố cục, góc máy và luồng chuyển động chính.
Sắp xếp các thumbnail theo trình tự kịch bản, và xem xét nhịp điệu của câu chuyện.[4] Đây là lúc để thử nghiệm các góc máy khác nhau và quyết định cách kể chuyện bằng hình ảnh hiệu quả nhất.
Bước 3: Vẽ storyboard chi tiết
Sau khi đã có dàn ý thumbnail, bạn bắt đầu vẽ chi tiết hơn cho từng khung hình. Ở giai đoạn này, cần thể hiện rõ hơn về biểu cảm nhân vật, hành động, bối cảnh và các yếu tố quan trọng khác. Hãy nhớ rằng storyboard không cần phải là những bức tranh hoàn hảo, nhưng phải "vẽ đúng", "vẽ rõ" và "vẽ hiểu", như Vieclam24h đã nhấn mạnh.
Thêm các mũi tên để chỉ dẫn chuyển động của nhân vật hoặc máy quay. Ghi chú rõ ràng các thông tin cần thiết như lời thoại, âm thanh, và mô tả hành động bên dưới hoặc bên cạnh mỗi khung hình. Sử dụng các đường kẻ và ký hiệu chuẩn để mô tả các chuyển động máy quay như pan, tilt, zoom, dolly.
Bước 4: Chỉnh sửa và hoàn thiện
Sau khi vẽ xong bản nháp đầu tiên, hãy xem lại toàn bộ storyboard cùng với kịch bản. Kiểm tra xem dòng chảy câu chuyện có mượt mà không, các cảnh quay có truyền tải đúng ý đồ không, và thông tin có đầy đủ và rõ ràng không.
Thu thập phản hồi từ đạo diễn, biên kịch hoặc khách hàng và thực hiện các chỉnh sửa cần thiết. Có thể bạn sẽ phải vẽ lại một vài khung hình hoặc thậm chí cả một phân đoạn. Quá trình này có thể lặp lại nhiều lần cho đến khi storyboard được duyệt.
Những kỹ năng cần có của một Storyboard Artist chuyên nghiệp
Để trở thành một Storyboard Artist giỏi, bạn cần hội tụ nhiều kỹ năng:
- Khả năng vẽ: Dù là vẽ tay hay vẽ kỹ thuật số, khả năng diễn tả ý tưởng qua hình ảnh một cách nhanh chóng và rõ ràng là tối quan trọng.
- Tư duy kể chuyện trực quan:[5] Hiểu cách sử dụng hình ảnh, bố cục, và góc máy để kể một câu chuyện hấp dẫn và truyền tải cảm xúc.
- Kiến thức về điện ảnh: Am hiểu về các loại cảnh quay, chuyển động máy quay, bố cục khung hình, ánh sáng và dựng phim.
- Sự linh hoạt và hợp tác: Storyboard Artist thường làm việc chặt chẽ với đạo diễn và các bộ phận khác, nên khả năng tiếp thu phản hồi và điều chỉnh công việc là rất cần thiết.
- Quản lý thời gian: Khả năng hoàn thành công việc đúng hạn, đặc biệt trong các dự án có tiến độ gấp.
Công cụ hỗ trợ vẽ storyboard
Ngày nay, bên cạnh bút và giấy truyền thống, các Storyboard Artist có rất nhiều công cụ kỹ thuật số hỗ trợ:
- Phần mềm vẽ: Adobe Photoshop, Clip Studio Paint là những lựa chọn phổ biến để vẽ và tô màu storyboard.
- Phần mềm chuyên dụng: Toon Boom Storyboard Pro, Plot, Boords là các phần mềm được thiết kế riêng cho việc tạo storyboard, tích hợp nhiều tính năng quản lý cảnh, thời gian và ghi chú.
- Máy tính bảng vẽ: Wacom, XP-Pen, Huion cung cấp các máy tính bảng đồ họa giúp việc vẽ kỹ thuật số trở nên tự nhiên hơn.
Storyboard trong các ngành công nghiệp khác nhau
Mặc dù quy trình cơ bản là giống nhau, nhưng ứng dụng storyboard có thể khác biệt đôi chút giữa các ngành.
Điện ảnh và Truyền hình
Trong phim ảnh, storyboard giúp đạo diễn và quay phim hình dung cảnh quay, quyết định góc máy, ánh sáng và bố cục trước khi ra hiện trường. Điều này đặc biệt quan trọng với các cảnh phức tạp, nhiều hành động hoặc kỹ xảo.
Hoạt hình
Đối với hoạt hình, storyboard là nền tảng cho toàn bộ quá trình sản xuất. Nó chi tiết hơn storyboard phim người đóng, thường bao gồm cả diễn hoạt chính (key poses) của nhân vật. Các kịch bản phim hoạt hình hấp dẫn thường được chuyển thể thành storyboard rất kỹ lưỡng.
Quảng cáo
Trong quảng cáo, storyboard (thường gọi là "shooting board") được dùng để trình bày ý tưởng cho khách hàng và hướng dẫn sản xuất TVC. Nó cần thể hiện rõ thông điệp và hình ảnh thương hiệu.
Game
Các nhà phát triển game sử dụng storyboard để thiết kế các đoạn cắt cảnh (cutscenes), luồng chơi (gameplay flow) và trải nghiệm người dùng tổng thể.
Kỹ thuật nâng cao trong storyboard
Một storyboard chuyên nghiệp không chỉ dừng lại ở việc vẽ các khung hình. Nó còn thể hiện sự am hiểu về ngôn ngữ điện ảnh.
Sử dụng góc máy đa dạng
Đừng ngại thử nghiệm các góc máy khác nhau (cao, thấp, nghiêng) để tăng tính kịch tính hoặc truyền tải cảm xúc cụ thể. Góc máy ngang tầm mắt tạo cảm giác gần gũi, trong khi góc máy từ trên xuống có thể làm nhân vật trông nhỏ bé, yếu đuối.
Chỉ dẫn chuyển động máy quay rõ ràng
Sử dụng mũi tên và ký hiệu chuẩn để mô tả các chuyển động như lia (pan), quét (tilt), zoom, dolly (di chuyển máy quay), crane (cẩu máy). Điều này giúp đội ngũ quay phim hiểu rõ ý đồ.
Chú trọng bố cục và đường dẫn mắt
Áp dụng các quy tắc bố cục như quy tắc 1/3, đường dẫn (leading lines) để hướng mắt người xem vào điểm nhấn của khung hình và tạo ra hình ảnh cân đối, hấp dẫn.
Thể hiện ánh sáng và bóng tối
Dù chỉ là phác thảo, việc thêm các mảng sáng tối cơ bản có thể giúp hình dung về không khí (mood) và thời gian của cảnh quay.
Kiểm soát nhịp điệu
Số lượng khung hình và thời lượng của mỗi khung hình ảnh hưởng đến nhịp điệu của câu chuyện. Các cảnh hành động nhanh có thể có nhiều khung hình ngắn, trong khi các cảnh tĩnh lặng, nội tâm có thể dùng ít khung hình hơn với thời lượng dài hơn.
Cơ hội nghề nghiệp và mức lương
Với sự phát triển của ngành công nghiệp nội dung số, cơ hội cho Storyboard Artist ngày càng rộng mở. Các studio phim, hoạt hình, game và công ty quảng cáo tại Việt Nam như DeeDee Animation, Red Cat Motion, Sparx*, GlassEgg đều có nhu cầu tuyển dụng. Mức lương khởi điểm cho sinh viên mới ra trường có kỹ năng tốt dao động từ 10-15 triệu đồng/tháng, và có thể tăng đáng kể theo kinh nghiệm và năng lực, theo thông tin từ VLU. Một số người cũng thắc mắc về độ khó để có việc lương cao trong ngành này.
Kết luận
Kỹ thuật storyboard chuyên nghiệp là sự kết hợp giữa khả năng vẽ, tư duy kể chuyện bằng hình ảnh và kiến thức điện ảnh. Một storyboard tốt không chỉ là bản vẽ tiền kỳ mà còn là linh hồn của quá trình sản xuất, giúp biến ý tưởng thành những thước phim sống động và hấp dẫn.
Thông Tin Thêm
- Bản vẽ tiền kỳ: Đây là những bản vẽ, phác thảo được tạo ra trong giai đoạn chuẩn bị sản xuất (tiền kỳ) của một dự án phim, hoạt hình, hay game, giúp hình dung trước sản phẩm cuối cùng.
- Góc quay máy ảnh (Góc máy): Vị trí và hướng của máy quay so với đối tượng được quay, ảnh hưởng lớn đến cách người xem cảm nhận về nhân vật và bối cảnh.
- Storyboard Pro: Một phần mềm chuyên dụng của Toon Boom dành cho việc tạo storyboard, cung cấp các công cụ vẽ, quản lý cảnh, và tạo animatic.
- Nhịp phim (Pacing): Tốc độ và nhịp điệu của câu chuyện được kể thông qua hình ảnh và âm thanh, được kiểm soát bằng thời lượng cảnh quay và cách dựng phim.
- Tư duy kể chuyện trực quan: Khả năng sử dụng các yếu tố hình ảnh như bố cục, màu sắc, ánh sáng, và góc máy để truyền tải thông tin, cảm xúc và dẫn dắt câu chuyện một cách hiệu quả mà không cần hoặc cần ít lời thoại.